ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દિવાળીનો તહેવાર માત્ર દીવા પ્રગટાવવા કે મીઠાઈ વહેંચવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે અનેક ધાર્મિક માન્યતાઓ, પરંપરાઓ અને લોકકથાઓ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલો છે. પેઢીઓથી, દાદી-નાની પરિવારના સભ્યોને દિવાળીની રાત્રે અમુક ચોક્કસ રીત-રિવાજોનું પાલન કરવાની સલાહ આપતી આવી છે.
જેમાં મુખ્યત્વે સૂર્યાસ્ત પછી ઘર ન વાળવું, મુખ્ય દીવો ઓલવાઈ ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવું અને આખી રાત જાગતા રહેવું જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. આજની નવી પેઢી કદાચ આમાંની કેટલીક પરંપરાઓને માત્ર અંધશ્રદ્ધા માની શકે છે, પરંતુ તેની પાછળ ચોક્કસ ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને વ્યવહારુ કારણો રહેલા છે. ચાલો, દિવાળીની રાત્રે જોડાયેલી આ ત્રણ પરંપરાઓ અને તેની પાછળની વાસ્તવિકતા વિશે વિગતવાર જાણીએ.
૧. દિવાળીના દિવસે સૂર્યાસ્ત પછી ઘર કેમ નથી વાળવામાં આવતું?
ધાર્મિક માન્યતા: ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, દિવાળીની સાંજે અથવા રાત્રે ઘર વાળવાથી દેવી લક્ષ્મી નારાજ થઈ શકે છે. એવી લોકવાયકા છે કે આમ કરવાથી ઘરમાં આવેલી સમૃદ્ધિ, ખુશીઓ અને સંપત્તિ પણ ઘરની બહાર નીકળી જાય છે. તેથી જ સૂર્યાસ્ત પછી ઘર સાફ કરવું વર્જિત માનવામાં આવે છે.
વ્યવહારુ અને સાંસ્કૃતિક પાસું: લોકકથાઓ મુજબ, દિવાળીની રાત્રે દેવી લક્ષ્મી ઘરોમાં પધારે છે અને તે એવા ઘરોમાં પ્રવેશ કરે છે જે સ્વચ્છ અને પ્રકાશથી ઝળહળતા હોય. આ જ કારણ છે કે સફાઈનું તમામ કામ દિવસ દરમિયાન જ પૂરું કરી લેવામાં આવે છે.
એતિહાસિક કારણ: જૂના જમાનામાં જ્યારે વીજળીની પૂરતી વ્યવસ્થા નહોતી, ત્યારે રાત્રે ઘર વાળતી વખતે એવી પૂરી શક્યતા રહેતી કે કચરાની સાથે કોઈ જરૂરી કે કિંમતી ચીજવસ્તુ પણ ભૂલથી બહાર ફેંકાઈ જાય. સમય જતાં આ વ્યવહારુ સાવચેતી ધાર્મિક પરંપરાનો એક મહત્વનો ભાગ બની ગઈ.
૨. દિવાળીની રાત્રે મુખ્ય દીવો કેમ ઓલવાઈ ન જવો જોઈએ?
અખંડ દીપકનું મહત્વ: દિવાળીના દિવસે ઘરના દરેક ખૂણે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે અને પૂજાસ્થાનમાં રાખવામાં આવેલા મુખ્ય દીવાને (‘અખંડ દીપક’) આખી રાત પ્રજ્વલિત રાખવા માટે વિશેષ કાળજી રાખવામાં આવે છે. ઘરના વડીલો વારંવાર દીવાની વાટ અને તેલ-ઘી તપાસતા રહે છે.
અશુભ માનવામાં આવે છે: ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ, દિવાળીની રાત્રે પૂજાનો મુખ્ય દીવો ઓલવાઈ જવો એ અશુભ ગણાય છે. પ્રજ્વલિત દીવો એ ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે.
પ્રકાશનું પ્રતીક: સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, દિવાળી પર દીવા પ્રગટાવવા એ અંધકાર પર પ્રકાશના અને અજ્ઞાન પર જ્ઞાનના વિજયનો સૂચક છે. આ જ કારણે મુખ્ય દીવાને આખી રાત અખંડ રાખવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે.
૩. દિવાળીની રાત્રે જાગતા રહેવાની પરંપરા (દીવાળીનું જાગરણ)
દેવી લક્ષ્મીનું ભ્રમણ: દિવાળીની રાત્રે જાગતા રહેવાની પરંપરા ઘણી પ્રાચીન છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ રાત્રે દેવી લક્ષ્મી પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરે છે અને જે ઘરો સ્વચ્છ, દીવાઓથી પ્રકાશિત અને ભક્તિભાવથી ભરેલા હોય છે, ત્યાં તેઓ પોતાના વિશેષ આશીર્વાદ વરસાવે છે.
ભક્તિ અને મંત્ર જાપ: પહેલાના સમયમાં વડીલો રાત્રે મોડે સુધી જાગીને દેવી લક્ષ્મીનું ધ્યાન ધરતા, ભજનો ગાતા અને મંત્રોનો જાપ કરતા હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે આ રાત્રે જાગીને લક્ષ્મીજીની આરાધના કરવાથી ઘરમાં કાયમ માટે બરકત રહે છે.
પરંપરાગત મનોરંજન: ભૂતકાળમાં પરિવારના સભ્યો આખી રાત ધાર્મિક કથાઓ સાંભળીને અને પરંપરાગત રમતો રમીને સમય વિતાવતા હતા. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ રાત્રે ‘ચૌપર’ કે પાસાની રમતો રમવાની પણ પરંપરા હતી, જેને સૌભાગ્ય સાથે જોડવામાં આવતી હતી.
