નવરાત્રી દરમિયાન ઘણા લોકો નવ દિવસના ઉપવાસ રાખતા હોય છે, પરંતુ ઉપવાસનો સાચો અર્થ શરીરને ડિટોક્સ કરવું અને હળવો, પોષક આહાર લેવો તે છે. અજ્ઞાનતાના કારણે ઘણા લોકો તળેલો અને કેલરીયુક્ત ફરાળી ખોરાક વધુ પ્રમાણમાં આરોગે છે, જેનાથી એસિડિટી, આળસ, અને વજન વધવા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. રાત્રે ગરબા રમતી વખતે શરીરને પુષ્કળ ઊર્જા, પ્રોટીન અને હાઇડ્રેસનની જરૂર હોય છે. તેથી, ફરાળી આહારમાં બટાકા કે તળેલી વાનગીઓને બદલે સાબુદાણા, મોરૈયો, રાજગરો, અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ જેવા પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખોરાકનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. યોગ્ય ન્યુટ્રિશન ગાઈડ અનુસરવાથી ઉપવાસ દરમિયાન પણ શરીર સંપૂર્ણપણે એનર્જેટિક અને તંદુરસ્ત રહી શકે છે.
1. સાબુદાણા ખીચડી (Sabudana Khichdi)
સાબુદાણા કાર્બોહાઇડ્રેટનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે જે ઉપવાસમાં ત્વરિત ઊર્જા આપે છે. તેમાં સીંગદાણા અને ઘીનો ઉપયોગ થતો હોવાથી તે પ્રોટીન અને હેલ્ધી ફેટ્સ પણ પૂરા પાડે છે. જોકે, તેમાં કેલરીનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તેનું મર્યાદિત માત્રામાં સેવન કરવું જોઈએ. ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ સાબુદાણાનું સેવન બહુ ઓછું કરવું હિતાવહ છે.
2. મોરૈયો / સામવો (Moraiyo / Barnyard Millet)
મોરૈયો એ ફાઇબર, પ્રોટીન અને આયર્નથી ભરપૂર અનાજ છે જે પચવામાં ખૂબ જ હળવો હોય છે. તે પેટને લાંબા સમય સુધી ભરેલું રાખે છે અને બ્લડ સુગરને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ કરે છે. તેને ખીચડી અથવા છાશ સાથે લેવાથી પાચનતંત્ર સારું રહે છે. નવરાત્રીમાં દૈનિક આહાર માટે મોરૈયો સૌથી શ્રેષ્ઠ અને હેલ્ધી વિકલ્પ ગણાય છે.
3. રાજગરાનો શીરો કે પૂરી (Rajgira / Amaranth)
રાજગરો કેલ્શિયમ, પ્રોટીન અને એન્ટિ-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર હોય છે, જે હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે. જો રાજગરાના લોટની પૂરી બનાવવાને બદલે તેની રોટલી કે શીરો (ઓછા ઘીમાં) બનાવવામાં આવે તો તે ખૂબ પોષક છે. તે ગ્લુટેન-ફ્રી હોવાથી પાચન માટે ઉત્તમ છે. ગરબા રમતા લોકો માટે રાજગરો સ્ટેમિના જાળવી રાખવામાં મદદરૂપ થાય છે.
4. ફરાળી પેટીસ અને બટાકાની વાનગીઓ (Farali Patties / Potato Items)
બટાકા આધારિત વાનગીઓ અને ફરાળી પેટીસ ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હોય છે, પરંતુ તે ડીપ-ફ્રાય થતી હોવાથી તેમાં ફેટ અને કેલરીનું પ્રમાણ અતિશય વધારે હોય છે. આ વાનગીઓ વધુ ખાવાથી પેટમાં ભારેપણું, ગેસ અને એસિડિટી થઈ શકે છે. જો બટાકા ખાવા જ હોય તો તેને બાફીને, ઓછા તેલમાં વઘારીને કે દહી સાથે ખાવા વધુ હિતાવહ છે.
5. શક્કરિયા (Sweet Potato)
શક્કરિયા એ વિટામિન A, વિટામિન C અને ફાઇબરનો અદ્ભુત સ્ત્રોત છે જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે. તેનો ગ્લાયકેમિક ઇન્ડેક્સ ઓછો હોવાથી તે ધીમે ધીમે ઊર્જા રિલીઝ કરે છે, જેથી થાક લાગતો નથી. તેને બાફીને અથવા શેકીને ફરાળી ચાટ બનાવીને ખાવું એ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ગુણકારી છે.
6. કૂટ્ટુ / શિંગોડાનો લોટ (Kuttu / Water Chestnut Flour)
શિંગોડા અને કૂટ્ટુનો લોટ ફાઇબર અને પોટેશિયમથી ભરપૂર હોય છે, જે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ કરે છે. આ લોટમાંથી બનાવેલી વાનગીઓ શરીરને અંદરથી ગરમાવો અને ઊર્જા આપે છે. તેની પૂરી બનાવવાને બદલે દોસા કે થાલીપીઠ બનાવીને ખાવાથી ઓછી કેલરીમાં વધુ પોષણ મળે છે.
7. દહીં અને ફરાળી રાયતું (Curd & Farali Raita)
દહીં પ્રોબાયોટિક્સથી ભરપૂર હોય છે જે ઉપવાસ દરમિયાન આંતરડાના આરોગ્યને જાળવી રાખે છે. તેમાં દૂધી, કાકડી કે શેકેલું જીરું ઉમેરીને રાયતું બનાવવાથી શરીર ઠંડક અનુભવે છે અને ડીહાઇડ્રેશન થતું નથી. ઉપવાસમાં થતી એસિડિટી અને પેટની બળતરાથી બચવા માટે દરરોજ દહીં કે છાશ લેવી જોઈએ.
8. સુકો મેવો અને મખાના (Dry Fruits & Roasted Makhana)
કાજુ, બદામ, અખરોટ અને મખાના ઉપવાસ માટે સુપરફૂડ ગણાય છે. મખાનામાં કેલરી ઓછી અને પ્રોટીન તથા કેલ્શિયમ વધુ હોય છે, જે ઉત્તમ સ્નેક્સ છે. ડ્રાયફ્રૂટ્સ શરીરને પ્રોટીન અને ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ પૂરા પાડે છે, જેથી રમઝટ દરમિયાન ઇન્સ્ટન્ટ એનર્જી મળી રહે છે.
9. ફળો અને ફ્રૂટ સલાડ (Fresh Fruits)
સફરજન, કેળાં, દાડમ, અને પપૈયા જેવા ફળો ઉપવાસ દરમિયાન શરીરને વિટામિન્સ, મિનરલ્સ અને કુદરતી સાકર પૂરી પાડે છે. ફળો ખાવાથી શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે અને પાચનક્રિયા સક્રિય રહે છે. ફ્રૂટ સલાડમાં મલાઈ કે ખાંડ ઉમેર્યા વગર કુદરતી સ્વરૂપે જ ફળો ખાવા વધુ ફાયદાકારક છે.
10. નાળિયેર પાણી અને લીંબુ શરબત (Coconut Water & Nimbu Pani)
ઉપવાસ દરમિયાન શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવું સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે, જેમાં નાળિયેર પાણી શ્રેષ્ઠ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ તરીકે કામ કરે છે. તે શરીરમાં સોડિયમ અને પોટેશિયમનું સંતુલન જાળવી રાખે છે અને થાક દૂર કરે છે. લીંબુ શરબત કે નાળિયેર પાણી પીવાથી ગરબા રમતી વખતે ડિહાઇડ્રેશન કે ચક્કર આવવાની સમસ્યા થતી નથી.
(Disclaimer: ઉપરોક્ત ખબર સોશિયલ મીડિયા વાયરલ વીડિયો પર આધારિત છે, ગુજ્જુરોકસ કોઇ પણ પ્રકારના દાવાની પ્રામાણિકતાની આની પુષ્ટિ કરતુ નથી.)
